Jan Sarkander

Zobacz też: innych świętych o imieniu Jan.
Jan Sarkander
prezbiter, męczennik
Ilustracja
Figura przedstawiająca św. Jana Sarkandra (kościół św. Maurycego w Ołomuńcu,
artysta Jiří Antonín Heinz)
Data i miejsce urodzenia

20 grudnia 1576
Skoczów

Data i miejsce śmierci

17 marca 1620
Ołomuniec

Miejsce pochówku

katedra św. Wacława w Ołomuńcu

Proboszcz parafii św. Jakuba Starszego w Boskovicach
Okres sprawowania

1613–1616

Proboszcz parafii św. Anny w Holeszowie
Okres sprawowania

1616–1620

Wyznanie

katolicyzm

Kościół

rzymskokatolicki

Diakonat

19 marca 1609

Prezbiterat

22 marca 1609

Multimedia w Wikimedia Commons
Święty
Beatyfikacja

6 maja 1860
Rzym
przez Piusa IX

Kanonizacja

21 maja 1995
Ołomuniec
przez św. Jana Pawła II

Wspomnienie

30 maja

Atrybuty

w sutannie, z palcem na ustach lub kluczem w ręku (tajemnica spowiedzi)

Patron

Moraw, Śląska, diecezji bielsko-żywieckiej, dobrej spowiedzi, spowiedników

Szczególne miejsca kultu

katedra św. Wacława w Ołomuńcu,
kaplica św. Jana Sarkandra w Ołomuńcu,
kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Skoczowie,
Muzeum Jana Sarkandra w Skoczowie

Przyczyna śmierci

morderstwo

Tytuł naukowy

doktor filozofii,
doktor teologii

Edukacja

Uniwersytet Karola,
Karl-Franzens-Universität Graz

Rodzice
  • Grzegorz Maciej Sarkander
  • Helena z d. Górecka
  • Małżeństwo

    Anna Plachetská

    Krewni i powinowaci

    ks. Mikołaj Sarkander (brat)

    Multimedia w Wikimedia Commons
    Cytaty w Wikicytatach

    Jan Sarkander (w niektórych publikacjach również Johann Fleischmann[a]; ur. 20 grudnia 1576 w Skoczowie, zm. 17 marca 1620 w Ołomuńcu) – prezbiter, męczennik, święty Kościoła katolickiego, patron Moraw, Śląska, diecezji bielsko-żywieckiej[2] oraz dobrej spowiedzi.

    Życiorys

    Urodził się na Śląsku cieszyńskim w Skoczowie. Był synem Grzegorza Macieja Sarkandra i Heleny z domu Góreckiej herbu Kornicz[3] oraz bratem Wacława, Pawła i Mikołaja, który później również został kapłanem[b]. Miał również przyrodniego brata Mateusza, gdyż matka jego po śmierci pierwszego małżonka Welczowskiego (czes. Vlčovský) wyszła za mąż po raz drugi[4]. Sakrament chrztu przyjął w kościele Znalezienia Krzyża Świętego w Skoczowie z rąk ks. Jerzego Kistki[3].

    Mając 13 lat stracił ojca. Matka, przypuszczalnie ze względów finansowych, zdecydowała się z rodziną opuścić Księstwo Cieszyńskie i przenieść się do Příboru na Morawach. Tam uczył się w katolickiej szkole parafialnej. Ukończył niższe studia w kolegium jezuickim w Ołomuńcu, a następnie rozpoczął w 1597 studia filozoficzne na ołomunieckiej akademii, przenosząc się po jej zamknięciu w 1599 do Pragi[5]. W latach 1600–1603 kontynuował studia filozoficzne na Uniwersytecie Karola w Pradze, otrzymując 9 maja 1603 tytuł doktora nauk filozoficznych. 6 września 1604 rozpoczął jezuickie studia teologiczne na Uniwersytecie w Grazu, przerywając je w 1606[5], na skutek ślubu[c] 3 września z luteranką Anną Plachetską, która niebawem w 1607 zmarła[6]. Powróciwszy po jej śmierci na przerwane studia, 21 grudnia 1607 uzyskał stopień doktora nauk teologicznych, a dzień później przyjął w Kromieryżu niższe święcenia kapłańskie z rąk biskupa ołomunieckiego kard. Franciszka Dietrichsteina. 20 grudnia 1608 w Ołomuńcu przyjął święcenia subdiakonatu z rąk biskupa Jana Civalliego, a 19 marca 1609 święcenia diakonatu. Trzy dni później 22 marca w kościele Apostołów Piotra i Pawła w Brnie przyjął święcenia prezbiteratu[7].

    Początkowo pracował jako wikariusz w parafii św. Piotra i Pawła w Jaktarze koło Opawy, a potem jako zastępca proboszcza w Uničovie (1609–1611). W drugi dzień świąt Bożego Narodzenia 1609 został aresztowany wraz z braćmi Pawłem i Wacławem za pomoc w ucieczce z więzienia swojemu bratu ks. Mikołajowi, zaangażowanemu w sprawy polityczne. Przebywał w tym czasie przez osiem miesięcy w więzieniu, w Kromieryżu, gdzie po uwolnieniu został proboszczem, kolejno: w parafii św. Jana Chrzciciela w Charvátach (1611–1612), a następnie w parafii Najświętszej Trójcy w Zdounkach (1612–1613), od 1613 w parafii św. Jakuba Starszego w Boskovicach i od 1616 w parafii św. Anny w Holeszowie. W tej parafii popadł w konflikt z ewangelikiem Wacławem Bitowskim (czes. Václav Bítovský), właścicielem okolicznych parafii o płacenie należnych dziesięcin, wysyłając skargę do namiestnika Moraw barona Władysława Popiela Lobkovica (czes. Ladislav Popel z Lobkovic)[8].

    W czerwcu 1619, krótko po wybuchu wojny trzydziestoletniej, za namową parafian zdecydował się wyjechać z Holeszowa. Odbył wtedy pielgrzymkę do Częstochowy, przebywając około miesiąca w jasnogórskim klasztorze[9]. Z Częstochowy przywiózł kopię cudownego obrazu Matki Bożej, która obecnie znajduje się w kościele Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Uničovie (czes. Kostel Nanebevzetí Panny Marie)[10][11], gdzie swego czasu był zastępcą proboszcza. W drodze powrotnej do Czech, zatrzymał się w Rybniku, gdzie miał krewnych oraz w Krakowie w jednym z klasztorów[12].

    Powrócił później do Holeszowa i 6 lutego 1620 uchronił miasto przed atakiem i grabieżą lisowczyków[13]. Wyszedł z procesją z Najświętszym Sakramentem by pokazać, że miasto jest katolickie. Lisowczycy odstąpili od Holeszowa. To wydarzenie stało się pretekstem dla protestantów do oskarżenia go o sprowadzenie polskiego wojska na Morawy. Został aresztowany 13 lutego 1620 w miejscowości Troubky i osadzony w ołomunieckim więzieniu.

    Męczeńska śmierć

    Fresk przedstawiający tortury św. Jana Sarkandra, z kaplicy św. Jana Sarkandra w Ołomuńcu (artysta Jano Köhler)

    Pierwsze przesłuchanie odbyło się w dniu aresztowania przed przewodniczącym składu orzekającego, namiestnikiem Moraw Władysławem Velenem Żerotinem (czes. Ladislav Velen ze Žerotína) oraz Wacławem Bitowskim i Beneszem Prażmą, którzy fikcyjnymi zarzutami stawianymi w sposób obraźliwy, wymuszali przyznanie się do sprowadzenia lisowczyków na Morawy i zdradę stanu, grożąc mu torturami. Następnego dnia po jego heroicznym oporze, zaczęto go torturować na tzw. „kole-skrzypcu”, poprzez rozciąganie ciała przez unieruchomienie nóg i jednocześnie napięcie lin przymocowanych do rąk. W trzecim przesłuchaniu 17 lutego obnażone ciało męczennika przypiekano płonącymi pochodniami, a dzień później oprawcy domagając się ujawnienia tajemnicy spowiedzi przystąpili do jeszcze okrutniejszych tortur, poprzez zwiększenie siły rozciągania na skrzypcu, przypiekanie ciała aż do gołych żeber i ściskanie głowy żelazną obręczą. W wyniku głębokich, bolesnych ran powstała gangrena, która 17 marca około godz. 22 spowodowała jego śmierć[14].

    Pogrzeb odbył się 24 marca, a ciało spoczęło tymczasowo w kaplicy św. Wawrzyńca w kościele Maryi Panny Śnieżnej w Ołomuńcu[15], a następnie od 1794 w kościele św. Michała.

    Wyniesienie na ołtarze

    Pierwsze próby wyniesienia męczennika na ołtarze podjął biskup ołomuniecki kard. Karol Liechtenstein oraz jego następca kard. Wolfgang Hannibal von Schrattenbach[16]. W 1720 otworzono jego grób, stwierdzając doskonały stan zwłok. Po zakończeniu procesu beatyfikacyjnego papież Pius IX wydał 11 września 1859 uroczysty dekret uznający Sługę Bożego Jana Sarkandra za błogosławionego, a uroczystość jego beatyfikacji odbyła się w bazylice św. Piotra w Rzymie 6 maja 1860[17]. 22 września 1860 ciało męczennika spoczęło ostatecznie w złocistej trumience nad którą w przeźroczystej gablocie umieszczono jego czaszkę, eksponowaną przy bocznym ołtarzu katedry św. Wacława w Ołomuńcu[18].

    Boczny ołtarz w katedrze św. Wacława w Ołomuńcu ze złocistą trumienką z relikwiami świętego

    Na prośbę biskupów z Ołomuńca i Katowic 31 lipca 1981 rozpoczął się proces jego kanonizacji. Do kanonizacji potrzebny był cud za jego wstawiennictwem. Dochodzenie diecezjalne prowadzone w tej sprawie, zostało zakończone 12 lipca 1991 ogłoszeniem dekretu o jego ważności, po czym 26 listopada 1992 odbyło się posiedzenie Rady Lekarskiej dotyczące tego cudu[17]. 5 lutego 1993 odbyła się sesja konsultorów teologicznych, a 9 marca tegoż roku sesja kardynałow i biskupów Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych dotyczących postępowania o uznanie przedstawionego cudu[17].

    2 kwietnia 1993 ogłoszono dekret o cudownym uzdrowieniu proboszcza skoczowskiego ks. Karola Pichy[19], a 5 kwietnia papież św. Jan Paweł II na konsystorzu ogłosił go świętym, po czym 21 maja 1995 kanonizował go w Ołomuńcu wraz ze Zdzisławą Czeską podczas uroczystej mszy świętej jaka odbyła się na płycie lotniska Neředín[20]. Następnego dnia papież udał się do miejsca narodzenia św. Jana Sarkandra, do Skoczowa, gdzie na wzgórzu Kaplicówka sprawował mszę świętą dziękczynną, na której w homilii stwierdził m.in.[21]:

    Świadectwo męczenników jest dla nas zawsze jakimś wyzwaniem – ono prowokuje, zmusza do zastanowienia. Ktoś, kto woli raczej oddać życie, niż sprzeniewierzyć się głosowi własnego sumienia, może budzić podziw albo nienawiść, ale z pewnością nie można wobec takiego człowieka przejść obojętnie. Męczennicy mają nam więc wiele do powiedzenia. Jednak przede wszystkim oni pytają nas o stan naszych sumień – pytają o naszą wierność własnemu sumieniu.

    Jan Paweł II

    Kult

    Kościół katolicki obchodzi liturgiczne wspomnienie św. Jana Sarkandra 30 maja[22].

    Miejscami szczególnego kultu męczennika są Skoczów i Ołomuniec. W Skoczowie przy Rynku 2, w miejscu jego narodzin utworzono muzeum parafialne im. św. Jana Sarkandra ku jego pamięci. W kościele Znalezienia Krzyża Świętego znajduje się kamienna chrzcielnica przy której – według legendy – był ochrzczony[23], a w sąsiednim kościele Apostołów Piotra i Pawła przechowywany jest od 16 marca 1920 relikwiarz z kawałkiem jego żebra[24]. Miejscem szczególnym jest kaplica tzw. „Na Górce” Kaplicówka, gdzie odbywają się uroczystości ku jego czci.

    Rzeźba św. Jana Sarkandra na Kolumnie Trójcy Przenajświętszej w Ołomuńcu

    W Ołomuńcu poza katedrą, miejscem jego spoczynku szczególną cześć odbiera on w specjalnej kaplicy św. Jana Sarkandra przy ul. Na Hradě, zbudowanej nad piwnicą więzienną, gdzie poniósł śmierć, ze szczególnym eksponatem „kołem-skrzypcem”, narzędziem jego tortur. Do miejsca tego pielgrzymowali m.in. król Polski Jan III Sobieski, cesarz Karol VI Habsburg, cesarz Franciszek I Lotaryński, królowa Maria Teresa Habsburg oraz żona króla polskiego Augusta III Sasa, Maria Józefa Habsburżanka[25]. Rzeźba świętego znajduje się na Rynku Górnym (czes. Horní Náměstí), umieszczona na Kolumnie Trójcy Przenajświętszej w samym centrum miasta. W kościele św. Cyryla i Metodego (czes. Kostel svatého Cyrila a Metoděje) w tym mieście jeden z witraży ukazuje jego sylwetkę wraz ze św. Zdzisławą Czeską.

    Ponadto kaplice w czeskich Pašovicach[26] i Vacenovicach[27] poświęcono jego imieniu.

    Wiele miejsca poświęcono świętemu w kulturze i sztuce, stawiając figury i malując jego wizerunki. Na przełomie XVII i XVIII wieku powstała w Polsce pieśń o męczeństwie księdza Hymn o św. Janie Sarkandrze[28]. Świętemu poświęcono również film dokumentalny z 1994 w reżyserii Stanisława Janickiego pt. Jan Sarkander ze Skoczowa[29].

    20 sierpnia 1873 na Śląsku Cieszyńskim utworzono towarzystwo oświatowo-wydawnicze pod nazwą „Dziedzictwo bł. Jana Sarkandra dla Ludu Polskiego na Śląsku”, którego celem było szerzenie oświaty na gruncie wiary katolickiej[30]. Stowarzyszenie zostało zlikwidowane decyzją Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach, 5 grudnia 1950, a następnie reaktywowane 9 listopada 1993 w Cieszynie pod nazwą Stowarzyszenie „Dziedzictwo św. Jana Sarkandra”, mające za cel szerzenie wiary, oświaty, kultury na gruncie katolickim, działalność charytatywną i gospodarczą[31][30].

    Warto dodać, że w trzech miejscowościach w Polsce, a mianowicie w: Cieszynie[32], Iłownicy[33] i Skoczowie[34] jedną z ulic nazwano jego imieniem. Ponadto dwa potoki w Cieszynie, będące dopływami potoku Bobrówka nazwano jego imieniem (Sarkander i Sarkandrowiec)[35].

    Zobacz też

    Zobacz w Wikiźródłach tekst
    Żywot błogosławionego Jana Sarkandra, Męczennika
     Zobacz też kategorię: Parafie pod wezwaniem św. Jana Sarkandra.

    Uwagi

    1. Sarkander jest greckim odpowiednikiem niemieckiego słowa Fleischmann oznaczającego rzeźnika[1].
    2. Brat św. Jana Sarkandra, ks. kan. Mikołaj Sarkander zmarł w 1622.
    3. Biografowie nie są zgodni co do faktu ślubu Jana Sarkandra, Bar i Swastek, jak też i inni podają, że się jedynie zaręczył.

    Przypisy

    1. FranciszekF. Idzikowski FranciszekF., Geschichte der Stadt und ehemaligen Herrschaft Rybnik in Oberschlesien, Breslau: Maruschke & Berendt, 1861, s. 79, OCLC 1150661745 [dostęp 2023-04-06]  (niem.).
    2. Patronowie [online], diecezja.bielsko.pl [zarchiwizowane z adresu 2022-09-21] .
    3. a b Swastek 1987 ↓, s. 106.
    4. Święty Jan Sarkander, prezbiter i męczennik. brewiarz.pl ↓.
    5. a b Swastek 1987 ↓, s. 108.
    6. Chlumský ↓.
    7. Swastek 1987 ↓, s. 109.
    8. Swastek 1987 ↓, s. 111–113.
    9. Hugo Hoever (przeł. z jęz. ang. Zbigniew Pniewski, oprac. Leszek Kossobudzki): Żywoty świętych pańskich na każdy dzień roku według Kalendarza Rzymskiego. Wyd. 3 popr. i uzup. Olsztyn: Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, 1988, s. 471–473. OCLC 749390061.
    10. Uničov (Kostel Nanebevzetí Panny Marie) (mapa) 1:6000 [online], pl.mapy.cz [dostęp 2017-11-27] .
    11. Swastek 1987 ↓, s. 109 przyp. 47.
    12. Swastek 1987 ↓, s. 114.
    13. MirosławM. Korolko MirosławM., Leksykon kultury religijnej w Polsce. Miejsca, obrzędy, wspólnoty (z przydatkiem literackich wypisów), Warszawa: Wydawnictwo „ADAM”, 1999, s. 214, ISBN 83-7232-050-0, OCLC 42466215 .
    14. Swastek 1987 ↓, s. 117–121.
    15. Swastek 1987 ↓, s. 122.
    16. Swastek 1987 ↓, s. 126.
    17. a b c ~1620~ Jan Sarkander [online], newsaints.faithweb.com [dostęp 2017-11-26]  (ang.).
    18. Swastek 1987 ↓, s. 128.
    19. Życiorys błogosławionego Jana Sarkandra. vatican.va ↓.
    20. JanJ. Paweł JanJ., II, Homilia w czasie mszy świętej w Ołomuńcu podczas kanonizacji Jana Sarkandra i Zdzisławy z Lemberku [online], opoka.org.pl, 21 maja 1995 [zarchiwizowane z adresu 2014-07-22] .
    21. JanJ. Paweł JanJ., II, Homilia w czasie mszy świętej odprawionej na wzgórzu Kaplicówka w Skoczowie [online], opoka.org.pl, 22 maja 1995 [zarchiwizowane z adresu 2014-09-02] .
    22. WincentyW. Zaleski WincentyW., Święci na każdy dzień, wyd. 4 zm. i uzup., Warszawa: Wydawnictwo Salezjańskie, 2008, s. 418–421, ISBN 978-83-7201-353-8, OCLC 750053554 [dostęp 2023-04-06] .
    23. Swastek 1987 ↓, s. 130–131.
    24. Swastek 1987 ↓, s. 131.
    25. Swastek 1987 ↓, s. 123.
    26. Pašovice (Kaple sv. Jana Sarkandera) (mapa) 1:6000 [online], pl.mapy.cz [dostęp 2017-11-27] .
    27. Vacenovice (Kaple sv. Jana Sarkandera) (mapa) 1:6000 [online], pl.mapy.cz [dostęp 2017-11-27] .
    28. Zwierz-Boczkowska ↓.
    29. Jan Sarkander ze Skoczowa [online], filmpolski.pl, 1994 [zarchiwizowane z adresu 2023-03-07] .
    30. a b Historia. dziedzictwo.org.pl.
    31. Stowarzyszenie „Dziedzictwo św. Jana Sarkandra” w Cieszynie [online], dziedzictwo.org.pl [zarchiwizowane z adresu 2023-03-16] .
    32. Cieszyn (mapa) 1:6000 [online], pl.mapy.cz [dostęp 2017-05-06] .
    33. Iłownica (mapa) 1:6000 [online], pl.mapy.cz [dostęp 2017-05-06] .
    34. Skoczów (mapa) 1:1500 [online], pl.mapy.cz [dostęp 2017-05-06] .
    35. Cieszyn (potok Sarkander, potok Sarkandrowiec) (mapa) 1:12 000 [online], pl.mapy.cz [dostęp 2017-11-27] .

    Bibliografia

    • BogusławB. Bajor BogusławB., Święty Jan Sarkander – męczennik tajemnicy spowiedzi. ''Przymierze z Maryją''. Nr 40, [w:] Stowarzyszenie Kultury Chrześcijańskiej im. Ks. Piotra Skargi [online], piotrskarga.pl, 6 maja 2008 [zarchiwizowane z adresu 2020-08-04] .
    • JanJ. Chlumský JanJ., Světci k nám hovoří... Sv. Jan Sarkander [online], catolica.cz [zarchiwizowane z adresu 2022-09-24]  (cz.).
    • TeodorT. Czaputa TeodorT., Niezłomny Rycerz Chrystusowy. Życie i śmierć męczeńska błog. Jana Sarkandra, Cieszyn: Nakł. i drukiem „Dziedzictwa błog. Jana Sarkandra”, 1932, OCLC 803437852 .
    • HenrykH. Fros HenrykH., FranciszekF. Sowa FranciszekF., Księga imion i świętych, H–Ł, wyd. 1, t. 3, Kraków: Wydawnictwo WAM, 1998, ISBN 83-7097-464-3, OCLC 830206284 .
    • JózefJ. Golec JózefJ., StefaniaS. Bojda StefaniaS., Słownik biograficzny Ziemi Cieszyńskiej, wyd. 1, t. 1, Cieszyn 1993, OCLC 320307022 .
    • JanJ. Kracik JanJ., Święty Jan Sarkander. (PDF), „Folia Historica Cracoviensia”, 15/16, 2010, s. 77–88, ISSN 0867-8294, OCLC 922219129 [zarchiwizowane z adresu 2022-10-28] .
    • FrancescoF. Liverani FrancescoF., Život a utrpení blahoslaweného mučenníka Jana Sarkandra, kněze církewního ze Skočowa we Slezsku faráře Holessowského, od nekatoliků umučeného w Holomouci roku 1620, digitalniknihovna.cz, 1861  (cz.).
    • PawełP. Matuszyński PawełP., Żywot bł. Jana Sarkandra męczennika, Cieszyn: Nakładem „Dziedzictwo bł. Jana Sarkandra”, 1875, OCLC 879527233 .
    • Józef Swastek: Błogosławiony Jan Sarkander. W: Polscy święci. red. Joachim Roman Bar. T. 11. Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej, 1987, s. 101–134. OCLC 69582110.
    • Święty Jan Sarkander, prezbiter i męczennik, [w:] Internetowa Liturgia Godzin [online], brewiarz.pl [dostęp 2023-04-06] .
    • WandaW. Zwierz-Boczkowska WandaW., Św. Jan Sarkander, [w:] Pallotyńskie Biuro Pielgrzymkowo-Turystyczne „Peregrinus” [online], bp.ecclesia.org.pl [zarchiwizowane z adresu 2016-03-05] .

    Linki zewnętrzne

    • Jan Sarkander ze Skoczowa. (film) [online], youtube.com, 1994 [dostęp 2018-05-06] .
    • Modlitwy (litania do św. Jana Sarkandra), [w:] Muzeum Jana Sarkandra [online], muzeumsarkandra.ox.pl [zarchiwizowane z adresu 2020-03-26] .
    • Święty Jan Sarkander, Męczennik [online], blogmedia24.pl, 17 marca 2016 [zarchiwizowane z adresu 2018-02-24] .
    • HenrykH. Fros HenrykH., Św. Jan Sarkander [online], adonai.pl [zarchiwizowane z adresu 2022-12-09] .
    • AlicjaA. Zoń AlicjaA., Pielgrzymka śladami św. Jana Sarkandra. (PDF), [w:] Peregrinus Cracoviensis. Zeszyt 12 [online], geo.uj.edu.pl, 2001 [zarchiwizowane z adresu 2017-12-01] .
    • MUZEUM PARAFIALNE im. Św. JANA SARKANDRA W SKOCZOWIE [online], zabytki.pl [zarchiwizowane z adresu 2022-03-25] .
    • Życiorys błogosławionego Jana Sarkandra [online], vatikan.va [zarchiwizowane z adresu 2022-01-26] .
    • Jan Sarkander w bazie Polona
    • ISNI: 0000000109508087
    • VIAF: 5736880
    • LCCN: n85263779
    • GND: 119243377
    • SUDOC: 135402522
    • NKC: jn20000720272
    • NTA: 240576411
    • PLWABN: 9810537395805606
    • CONOR: 168404835
    • WorldCat: lccn-n85263779
    • PWN: 3916649
    • Treccani: sarkander-johann-santo